Moet je kunnen tekenen om te leren schilderen?
Waarom leren kijken belangrijker is dan leren tekenen
"Ik zou graag willen leren schilderen, maar ik kan helemaal niet tekenen."
Het is misschien wel de opmerking die ik het vaakst hoor.
Mijn antwoord verrast veel mensen.
"Je hoeft niet te kunnen tekenen om te leren schilderen."
Dat betekent niet dat tekenen onbelangrijk is. Tekenen is een prachtig vak met een eigen geschiedenis, technieken en mogelijkheden. Maar tekenen en schilderen zijn twee verschillende disciplines. Een goede tekenaar is niet automatisch een goede schilder, en een goede schilder hoeft niet begonnen te zijn als tekenaar.
Tijdens mijn lessen beginnen we daarom niet met maandenlang tekenen. Vanaf de eerste les werken we met olieverf. Niet omdat tekenen geen waarde heeft, maar omdat schilderen een eigen manier van kijken vraagt.
Schilderen begint met waarnemen
Veel mensen denken dat schilderen draait om een vaste hand. Mijn ervaring is anders.
De grootste uitdaging zit meestal niet in de hand, maar in de manier waarop we kijken.
Ons brein herkent voortdurend voorwerpen. We zien een appel, een kopje of een gezicht en denken dat we weten hoe het eruitziet. Maar een schilder ontdekt al snel dat dit niet voldoende is.
Een schilder kijkt niet naar een peer.
Hij kijkt naar licht.
Naar schaduw.
Naar temperatuur.
Naar toonwaarden.
Naar kleur.
Naar de subtiele overgangen waardoor een vorm volume krijgt.
Schilderen is daarom veel minder een kwestie van talent dan van aandacht.
Leren zien
Leonardo da Vinci schreef al dat een kunstenaar vooral moest leren zien. Niet kijken naar wat je denkt te weten, maar waarnemen wat werkelijk aanwezig is.
Eeuwen later beschreef kunstpedagoog Betty Edwards iets vergelijkbaars in haar onderzoek naar tekenen en waarnemen. Zij liet zien dat veel mensen tijdens het tekenen en schilderen een verschuiving ervaren van analyseren naar direct observeren. Hoewel moderne neurowetenschap laat zien dat onze hersenen veel complexer samenwerken dan een eenvoudige links-rechtsverdeling, herkennen veel kunstenaars deze ervaring onmiddellijk.
Het denken wordt stiller.
De aandacht wordt scherper.
Je kijkt niet langer naar de naam van een voorwerp, maar naar de werkelijkheid die zich voor je bevindt.
Dat is het moment waarop schilderen begint.
Waarom schilderen zoveel rust brengt
Misschien herken je het zelf.
Je bent aan het schilderen en ineens merk je dat de tijd verdwenen is.
Je telefoon bestaat even niet meer.
Gedachten verdwijnen naar de achtergrond.
Er is alleen nog het doek, het licht en de volgende penseelstreek.
Psychologen noemen deze toestand flow. Een staat van volledige concentratie waarin aandacht en handelen samenvallen.
Binnen Nimis herkennen wij hierin een natuurlijke verandering van bewustzijn.
Niet iets bovennatuurlijks.
Maar een toestand waarin de voortdurende stroom van gedachten plaatsmaakt voor volledige aanwezigheid.
Juist daarom ervaren veel mensen schilderen als rustgevend. Niet omdat schilderen ontspanning probeert te zijn, maar omdat volledige aandacht vanzelf stilte brengt.
De brug tussen kunst en spiritualiteit
Binnen Nimis zien wij spiritualiteit niet als iets dat losstaat van het dagelijks leven. Voor ons begint spiritualiteit met bewust aanwezig zijn.
Met aandacht.
Met verwondering.
Met werkelijk leren waarnemen.
In die zin kan schilderen een spirituele activiteit worden.
Niet omdat verf of een penseel spiritueel zijn.
Maar omdat schilderen ons uitnodigt om volledig aanwezig te zijn in het moment.
Binnen het trance-mediumschap herkennen we dezelfde kwaliteit van bewustzijn. Niet iedere schilder bevindt zich in trance en niet iedere flowervaring is mediumschap. Toch begint zowel creativiteit als trance met dezelfde beweging: het analytische denken wordt stiller en er ontstaat ruimte voor intuïtie, inspiratie en directe ervaring.
Binnen het Engelse spiritualisme bestaan verschillende creatieve vormen van trance, zoals inspirational writing, psychic art en trance art. Ze laten zien dat creativiteit en bewustzijn elkaar al generaties lang ontmoeten. Niet doordat inspiratie techniek vervangt, maar doordat techniek ruimte kan geven aan inspiratie.
Je hoeft niet te kunnen tekenen
Daarom zeg ik tegen nieuwe cursisten nooit:
"Je moet eerst leren tekenen."
Ik zeg:
"Je mag leren kijken."
Want wanneer je werkelijk leert waarnemen, ontwikkelt techniek zich stap voor stap.
Je leert niet alleen hoe je een schilderij opbouwt.
Je ontwikkelt geduld.
Aandacht.
Concentratie.
En misschien ontdek je onderweg iets wat veel groter is dan een mooi schilderij.
Dat de manier waarop je leert kijken naar een eenvoudig stilleven, langzaam ook de manier verandert waarop je naar de wereld kijkt.
Misschien is dat wel de grootste les die schilderen ons kan geven.
Niet alleen hoe we een doek vullen met verf.
Maar hoe we met meer aandacht aanwezig kunnen zijn in het leven.